31 października Rada Najwyższa Ukrainy wreszcie uchwaliła ustawę, która znosi obowiązek uiszczania opłaty sądowej od apelacji lub skarg kasacyjnych na postanowienia w sprawach o zaskarżenie decyzji, działań lub bezczynności państwowego lub prywatnego komornika przy wykonywaniu orzeczeń sądu w sprawie cywilnej.

Co ciekawe, zmiany te wprowadzono w wykonaniu wyroku Sądu Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2024 r. w sprawie dotyczącej wiążącego charakteru orzeczenia sądowego, wydanego na podstawie skargi konstytucyjnej osoby fizycznej.

Sprawa, od której wszystko się zaczęło

Jeszcze w 2013 roku miała miejsce sprawa, w której obywatel uzyskał wyrok sądu i tytuł wykonawczy w sprawie ściągnięcia środków pieniężnych od dłużnika, jednak wyrok nigdy nie został wykonany. Zaskarżenie bezczynności komornika państwowego również się nie powiodło, ponieważ sąd pierwszej instancji uznał termin na wniesienie skargi za uchybiony, a sądy apelacyjny i kasacyjny odmówiły rozpoznania skargi bez uiszczenia opłaty sądowej, co przewidują przepisy Kodeksu postępowania cywilnego.

W związku z tym skarżący zwrócił się do Sądu Konstytucyjnego z wnioskiem, w którym wskazał, że przepisy ustawy o opłacie sądowej naruszają jego prawo do ochrony sądowej oraz do zaskarżania w sądzie decyzji, działań lub bezczynności komornika państwowego, a także nie zapewniają wykonania przez państwo orzeczenia sądowego i kontroli nad jego wykonaniem.

Wnioski Sądu Konstytucyjnego z rozpoznania skargi

Rozpoznając skargę, Sąd Konstytucyjny Ukrainy doszedł do wniosku, że ma miejsce nieuzasadniona ingerencja w prawo wierzyciela do sądu, ponieważ osoba, która uiściła opłatę sądową od pozwu, uzyskała dostęp do sądu i doprowadziła do wydania na swoją korzyść wiążącego orzeczenia, musi dodatkowo (ponownie) uiścić opłatę sądową za sprawowanie kontroli sądowej nad wykonaniem tego orzeczenia.

Przytoczony przypadek świadczy o tym, że w tej sytuacji państwo nie stworzyło należytych mechanizmów prawnych realizacji prawa do sądu, a także o braku rzeczywistej kontroli sądowej na etapie wykonania orzeczenia. Ma miejsce utrudnienie praktycznej realizacji przez osobę (wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym) jej prawa do sądu, co stanowi naruszenie konstytucyjnych zasad wymiaru sprawiedliwości oraz zasad prawa procesowego cywilnego.

Sąd Konstytucyjny wskazał również, że ustawodawca nie działał zgodnie z zasadami sprawiedliwości, racjonalności, proporcjonalności i zapewnienia równowagi między interesem państwa w pobieraniu opłaty sądowej a interesem jednostki w dostępie do sądu i wykonaniu orzeczenia, a także nie zapewnił realizacji nadrzędnego celu wymiaru sprawiedliwości – ochrony praw i wolności.

W wyniku rozpoznania skargi konstytucyjnej obywatela Sąd Konstytucyjny uznał za niekonstytucyjne przepisy ustawy o opłacie sądowej przewidujące uiszczanie opłaty sądowej od apelacji i skarg kasacyjnych na postanowienia sądu w sprawach o zaskarżenie decyzji, działań lub bezczynności przy wykonywaniu orzeczeń sądu w sprawie cywilnej. Tym samym wyrokiem Sąd Konstytucyjny zobowiązał Radę Najwyższą do dostosowania tej regulacji do Konstytucji Ukrainy oraz niniejszego wyroku.

Skuteczność skargi konstytucyjnej

Wspomniany wyrok Sądu Konstytucyjnego oraz wprowadzone na jego podstawie zmiany w ustawodawstwie są przykładem skuteczności instytucji skargi konstytucyjnej obywatela.

Reagując na wnioski Sądu Konstytucyjnego, państwo usunęło przeszkody w realizacji prawa obywateli do sądu i zwiększyło skuteczność kontroli sądowej nad wykonywaniem orzeczeń sądowych.

Wnioski z uzasadnienia wyroku z pewnością będą wykorzystywane przez prawników w sprawach dotyczących przestrzegania zasady wiążącego charakteru orzeczeń sądowych.