Niełatwa droga odprawy celnej: od zgłoszenia do wyroku sądu

Ukraińscy importerzy dobrze wiedzą, że odprawa celna towaru przypomina swego rodzaju loterię w ustalaniu wartości celnej – nigdy nie można być z góry pewnym, czy nastąpi odmowa odprawy, czy wartość celna zostanie zawyżona, próbki wysłane do laboratorium, czy też od razu trzeba przygotowywać pozew.

Przy tym pozytywne statystyki orzeczeń sądowych w podobnych sprawach jednoznacznie świadczą o licznych przypadkach przekraczania przez celników swoich uprawnień lub o ich własnej interpretacji Kodeksu celnego Ukrainy.

Przedstawiamy Państwu publikację adwokat kancelarii WinnerLex Wiktorii Czechuty w czasopiśmie Jurist&Zakon poświęconą właśnie tym aktualnym zagadnieniom.

Z punktu widzenia obowiązującego prawa Ukrainy odprawa celna towarów przywożonych na terytorium Ukrainy wydaje się na pierwszy rzut oka dość prosta i zrozumiała. Jak jednak wygląda to w praktyce i jakie decyzje podejmują organy celne, pokazuje liczba kart odmowy i podwyższeń wartości celnej towarów, a także analiza orzecznictwa.

Kupujący, który przywozi towar na terytorium Ukrainy, powinien przedłożyć organowi celnemu pakiet dokumentów i wskazać cenę z umowy, na podstawie której ustala się wartość celną towaru. I od tego momentu zaczyna się to, co najciekawsze.

Zgłaszający przedkłada organowi celnemu niezbędne dokumenty, a urząd celny powinien zbadać wszystkie dokumenty i dokonać odprawy towaru. Jednak, jak bardzo często bywa, zgłaszającemu odmawia się odprawy celnej z przyczyn, które organ celny podaje w kartach odmowy, w szczególności że wykryto „rozbieżności” w przedłożonych przez zgłaszającego dokumentach potwierdzających zgłoszoną wartość celną. Dlatego wartość celną towaru ustala się metodą drugorzędną, a najczęściej szóstą – rezerwową. Tymczasem podstawową metodą ustalania wartości celnej towarów przywożonych na terytorium Ukrainy w procedurze celnej importu jest metoda pierwsza – według ceny z umowy (wartość transakcyjna).

Kodeks celny Ukrainy przewiduje 4 podstawy, w których urząd celny ma prawo odmówić przyjęcia wartości celnej zgłoszonej przez zgłaszającego:

1) nieprawidłowe obliczenie wartości celnej przez zgłaszającego lub upoważnioną przez niego osobę;

2) nieprzedłożenie przez zgłaszającego lub upoważnioną przez niego osobę dokumentów zgodnie z wykazem i na warunkach określonych w częściach od drugiej do czwartej artykułu 53 niniejszego Kodeksu lub brak w tych dokumentach wszystkich informacji potwierdzających wartości liczbowe składników wartości celnej towarów albo informacji o cenie faktycznie zapłaconej lub należnej za te towary;

3) niezgodność wybranej przez zgłaszającego lub upoważnioną przez niego osobę metody ustalania wartości celnej towaru z warunkami określonymi w rozdziale 9 niniejszego Kodeksu;

4) wpływ do organu dochodów i opłat udokumentowanej oficjalnej informacji organów dochodów i opłat innych państw o nierzetelności zgłoszonej wartości celnej.

W praktyce najczęściej stosuje się tylko 2 podstawy: nieprzedłożenie wszystkich dokumentów zgodnie z cz. 2 i 4 art. 53 Kodeksu celnego Ukrainy oraz nieprawidłowo wybraną przez zgłaszającego metodę.

Jeśli podmiot dokonał zgłoszenia według pierwszej metody, urzędowi celnemu pozostaje tylko jedna podstawa odmowy – nieprzedłożenie wszystkich dokumentów.

Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego pokazuje, że w sporach celnych wykryte rozbieżności w dokumentach przedkładanych przez zgłaszających organom celnym nie stanowią podstawy do korekty wartości celnej towarów, a zatem decyzje organów celnych o podwyższeniu wartości celnej towarów są niezgodne z prawem i bezzasadne.

Sąd Najwyższy w swoich postanowieniach z 26.02.2018 r. w sprawie nr 804/1405/15 oraz z 21.02.2018 r. w sprawie nr 820/17417/14 wskazał, że „organ celny jest zobowiązany wskazać konkretne okoliczności, które wywołały odpowiednie wątpliwości, przyczyny niemożności ich weryfikacji na podstawie dokumentów przedłożonych przez zgłaszającego, a także uzasadnić konieczność weryfikacji wątpliwych informacji i wskazać dokumenty, których przedłożenie może usunąć wątpliwości co do ich rzetelności. Zabronione jest żądanie od zgłaszającego lub upoważnionej przez niego osoby jakichkolwiek innych dokumentów, nieprzewidzianych w Kodeksie celnym Ukrainy (art. 53)”.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27 marca 2018 r. w sprawie nr 814/1213/16 (postępowanie administracyjne nr K/9901/36850/18) wskazał: „Sam fakt nieprzedłożenia przez zgłaszającego dodatkowych dokumentów, bez należytego uzasadnienia przez urząd celny, że mogą one usunąć wątpliwości co do spornych informacji, nie stanowi podstawy do odmowy odprawy celnej towaru”.

Zatem rozbieżności, na które organy celne wskazują w kartach odmowy, są czysto formalne i nieistotne, w żaden sposób nie wpływają na poziom zgłoszonej wartości celnej towarów, co świadczy o bezpodstawności żądania przez urząd celny dodatkowych dokumentów określonych w części 3 artykułu 53 Kodeksu celnego Ukrainy.

W trakcie rozpatrywania przez sąd spraw o zaskarżenie korekty wartości celnej towarów organy celne upierają się, że rozbieżności w dokumentach przedłożonych przez zgłaszającego są istotne, nie przedstawiają jednak żadnych dowodów na poparcie swoich twierdzeń.

Albo, na przykład, jeżeli zgłaszający przedłożył pełny pakiet dokumentów do odprawy celnej towaru przywożonego na terytorium Ukrainy, organ celny w decyzjach o korekcie wartości celnej towarów powołuje się na brak dokumentów dotyczących ubezpieczenia wycenianego towaru. Jednak przy niektórych warunkach dostawy Incoterms, na przykład FOB, ubezpieczenie może w ogóle nie być zawierane.

Ponadto organ celny bardzo często powołuje się na takie braki jak brak w dokumentach potwierdzenia kosztów transportu towaru, ponieważ zgodnie z przepisem pkt 5 ust. 10 art. 58 Kodeksu celnego Ukrainy przy ustalaniu wartości celnej do ceny faktycznie zapłaconej lub należnej za wyceniane towary dolicza się koszty transportu wycenianych towarów do portu lotniczego, portu lub innego miejsca wprowadzenia na obszar celny Ukrainy, i żąda od zgłaszającego potwierdzenia poniesionych kosztów transportu po przekroczeniu granicy Ukrainy.

Sądy nie biorą pod uwagę tych „naruszeń” i uznają je za bezpodstawne, w związku z czym takie decyzje o korekcie wartości celnej towarów są uchylane (sprawy nr 803/49/16 i nr 803/1366/16 z 20.02.2018 r.).

Organy celne, wydając decyzje o korekcie wartości celnej towarów, nie uwzględniają również, że przy dostawie towaru na warunkach Incoterms grupy C (CFR, CIF, CPT, CIP) i grupy D (DAT, DAP, DDP) transport zapewnia sprzedawca, a zatem koszty te wchodzą w skład wartości (ceny faktycznie zapłaconej lub należnej za wyceniane towary) i w związku z tym nie są składnikami wartości celnej towaru.

Ponadto przy ustalaniu wartości celnej towarów organ celny bardzo często korzysta z informacji cenowych z centralnej bazy danych Jednolitego Zautomatyzowanego Systemu Informacyjnego (JAIS), ponieważ wartość zgłoszonych towarów jest według urzędu celnego niższa od cen podobnych towarów, które już znajdują się w jednolitym zautomatyzowanym systemie informacyjnym.

Sądy wielokrotnie zwracały uwagę organów celnych na to, że nie jest to i nie może być samodzielną podstawą do podwyższenia wartości celnej towarów zgodnie z wymogami Kodeksu celnego Ukrainy.

Jednak, jak pokazuje orzecznictwo, czasami te podstawy są mimo wszystko decydujące dla urzędu celnego przy podejmowaniu decyzji o korekcie wartości celnej towarów.

Na przykład przedstawiciele urzędu celnego żądają dodatkowych dokumentów na podstawie ust. 3 art. 53 Kodeksu celnego Ukrainy i wskazują, że czynią to „w związku z uruchomieniem profilu ryzyka dotyczącego prawdopodobnego zaniżenia poziomu wartości celnej towaru”. O czym to świadczy? O tym, że funkcjonariusz celny opiera swoje żądanie nie na dokumentach przedłożonych do odprawy celnej, lecz na informacjach cenowych dostępnych w „bazie” organu celnego, co jest całkowicie bezpodstawne.

Jednolity zautomatyzowany system informacyjny, z którego korzystają w swojej pracy funkcjonariusze celni, jest w ogóle zamknięty dla swobodnego dostępu, a zatem zgłaszający nie mogą udowodnić zgłoszonej wartości celnej towaru.

Informacje zawarte w Centralnej bazie danych JAIS o wyższym poziomie cen podobnych towarów mogą stanowić dla organu celnego podstawę do korekty wartości celnej towaru zgłoszonej przez zgłaszającego oraz do żądania dodatkowych dokumentów w celu rozwiania tej wątpliwości. Nie mogą one jednak stanowić jedynej podstawy odmowy odprawy celnej towarów według wartości celnej zgłoszonej przez zgłaszającego i podjęcia decyzji o korekcie.

Sąd Najwyższy w swoich postanowieniach z 14.08.2018 r. w sprawie nr 820/9195/15 oraz z 28.08.2018 r. w sprawie nr 810/3879/17 wskazał: „sama obecność w bazach danych organu celnego informacji, że w poprzednich okresach podobne towary były odprawiane z wyższą wartością celną, w żaden sposób nie dowodzi nieprawidłowości jej ustalenia przez powoda, ponieważ wartość celna zależy od szeregu okoliczności i jest ustalana w każdym konkretnym przypadku. Powód w trakcie procedury odprawy celnej towarów przedłożył organowi dochodów i opłat udokumentowane dane o cenie z umowy. Dane te były zawarte w dokumentach przedłożonych zgodnie z wykazem przewidzianym w częściach pierwszej, drugiej i trzeciej artykułu 53 Kodeksu celnego Ukrainy i nie zawierały rozbieżności w wartościach liczbowych potwierdzających składniki wartości celnej towarów”.

Z analizy orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że organy celne popełniają w swojej pracy liczne błędy, a czasem wręcz nadużywają swoich uprawnień przy kontroli prawidłowości ustalania wartości celnej towarów.

Organy celne bezzasadnie żądają dodatkowych dokumentów, argumentując, że ich przedłożenie jest rzekomo niezbędne do usunięcia rozbieżności w dokumentach przedłożonych przez zgłaszającego, które są jednak nieistotne i zazwyczaj czysto formalne, lub brakiem udokumentowania określonych kosztów, których zgłaszający w ogóle nie poniósł albo które nie są składnikami wartości celnej towarów lub nie wchodzą w jej skład.

Działania organów celnych prowadzą do bezprawnych odmów odprawy celnej towarów według wartości celnej zgłoszonej przez zgłaszającego oraz do decyzji o korekcie, które w większości są następnie uchylane przez sąd.

Zgodnie z orzeczeniami sądów w sprawach o uchylenie decyzji o korekcie wartości celnej towarów i podwyższeniu cła przywozowego 80% wszystkich spraw sądowych rozstrzyga się na korzyść zgłaszającego, a niezgodne z prawem decyzje organów celnych są uznawane za wydane z naruszeniem obowiązujących przepisów i uchylane przez sądy.

Jednak uzyskanie wyroku uchylającego niezgodne z prawem decyzje organów celnych o korekcie wartości celnej towarów to dopiero pierwszy krok. Po wydaniu wyroku i jego uprawomocnieniu należy odzyskać dla zgłaszającego środki pieniężne, które bezpodstawnie wpłacono do budżetu państwa w wyniku podwyższenia wartości celnej towaru.

Skoro sąd wydaje wyrok uchylający decyzję o podwyższeniu wartości celnej towaru i uznający ją za niezgodną z prawem, co dzieje się ze środkami pieniężnymi zapłaconymi przez zgłaszającego?

Tryb i warunki zwrotu płatności uiszczonych omyłkowo i/lub w nadmiernej wysokości określają obowiązujące przepisy, w szczególności Kodeks celny Ukrainy, Kodeks podatkowy Ukrainy oraz akty normatywne Ministerstwa Finansów Ukrainy.

Zgodnie z częściami 1–4 artykułu 301 Kodeksu celnego Ukrainy zwrot omyłkowo i/lub nadmiernie zapłaconych kwot należności celnych następuje zgodnie z Kodeksem budżetowym Ukrainy i Kodeksem podatkowym Ukrainy.

Omyłkowo i/lub nadmiernie zapłacone kwoty zobowiązania pieniężnego podlegają zwrotowi płatnikowi zgodnie z art. 43 Kodeksu podatkowego Ukrainy i artykułem 301 Kodeksu celnego Ukrainy.

Procedurę zwrotu należności celnych i innych płatności i/lub nadpłat do budżetu określa Procedura zwrotu zaliczek (przedpłat) oraz omyłkowo i/lub nadmiernie zapłaconych należności celnych, zatwierdzona rozporządzeniem Ministerstwa Finansów Ukrainy z 18.07.2017 r. nr 643.

Po uprawomocnieniu się wyroku należy go odebrać i przygotować wniosek w dowolnej formie.

Do wniosku należy dołączyć należycie poświadczony odpis wyroku sądu uznającego za niezgodną z prawem i uchylającego decyzję Państwowej Służby Fiskalnej Ukrainy w sprawie korekty wartości celnej towarów oraz poświadczoną kopię zgłoszenia celnego, na podstawie którego dokonano odprawy towaru. Należy przy tym pamiętać, że istnienie zaległości podatkowej może stać się przyczyną odmowy zwrotu środków przez organ celny, a zwrot będzie możliwy wyłącznie w przypadku braku zaległości podatkowej zgłaszającego.

Organ celny w ciągu dwudziestu dni przygotowuje opinię i podejmuje decyzję o zwrocie środków zgłaszającemu, które są przelewane na rachunek bieżący wskazany przez zgłaszającego we wniosku o zwrot nadpłaconych kwot należności celnych.

Co zatem leży u podstaw „przegrywania” spraw sądowych przez organy celne?

Po pierwsze, brak dopuszczalnych dowodów, ponieważ głównymi podstawami korekty wartości celnej towarów, na które powołuje się organ celny, są to, że „zgłoszona przez zgłaszającego wartość celna towarów jest niższa w porównaniu z informacjami o identycznych lub podobnych towarach znajdującymi się w bazie danych specjalistycznego modułu JAIS «informacje cenowe»” oraz „uruchomienie systemu zarządzania ryzykiem”. Jak wskazują sądy w swoich orzeczeniach, informacje te mają charakter pomocniczy, a zatem nie mogą stanowić podstawy korekty wartości celnej towarów.

Po drugie, sądy w większości orzeczeń wskazują, że organy celne nie konkretyzują, z jakich przyczyn żądano dodatkowych dokumentów i podjęto decyzję o korekcie wartości celnej towarów.

Podsumowując kwestię zaskarżania w sądach decyzji o korekcie wartości celnej towarów, chcę zauważyć, że problem ten istnieje i niestety nie rozwiązują go nawet sądy Ukrainy, które orzekają na korzyść zgłaszających.

Tymczasem organy celne kontynuują „politykę” zasilania budżetu środkami pieniężnymi poprzez podwyższanie wartości celnej towarów przywożonych na terytorium Ukrainy. Przeanalizowałam sprawy rozstrzygnięte zarówno na korzyść zgłaszającego, jak i na korzyść organu celnego. Nie wszystkie decyzje o korekcie wartości celnej towarów są jednak zaskarżane do sądu, a zatem nie wszystkie środki nadmiernie wpłacone do budżetu państwa wracają do zgłaszającego. Rozpatrywanie takich spraw przez sądy jest w znacznej mierze długotrwałe, a ponadto niektórzy zgłaszający nie chcą tracić czasu na dowodzenie swoich racji w sądzie ani wydawać pieniędzy na ochronę naruszonych praw.

W wyniku takich bezprawnych decyzji budżet państwa Ukrainy co roku jest stale zasilany kosztem takich decyzji organów celnych, a funkcjonariusze celni nadal zasilają budżet w ten sposób i wydają bezprawne decyzje o korekcie wartości celnej towarów.

Podsumowując praktykę sądów Ukrainy i sytuację, jaka obecnie panuje przy odprawie celnej towarów, chcę zauważyć, co następuje.

Rozwiązanie tego problemu jest możliwe tylko wtedy, gdy organy celne będą podchodzić do tych kwestii nie formalnie i nie w celu zasilenia budżetu państwa Ukrainy, lecz przede wszystkim działając w granicach obowiązujących przepisów, ściśle przestrzegając ich wymogów i norm.

Dlatego pojawia się pilna potrzeba doskonalenia prawa celnego w tym zakresie, a także opracowania i wdrożenia w praktyce nowych mechanizmów, ukierunkowanych na uproszczenie procedur kontroli celnej i odprawy celnej oraz minimalizację czynnika ludzkiego, które mogą zmniejszyć liczbę wydawanych bezprawnych decyzji o korekcie wartości celnej towarów i odciążyć sądy w rozpatrywaniu tej kategorii spraw celnych.

http://uz.ligazakon.ua/ua/magazine_article/EA013332